Guru Harkrishan Sahib Ji's History in Punjabi
This post is for those who want to read the story of Guru Harkrishan Sahib Ji in the Punjabi language. Guru Har Krishan, the youngest son of Guru Har Rai was born on 7 July 1656 in Kirat Pur. At that tender age, he took the spiritual throne of Guru Nanak Dev and became Nanak VIII. His divinity provided comfort to the sick in body and soul. Nevertheless, his childhood was not without difficulties, as his elder brother, Ram Rai, attempted to take over his position as Guru. Notwithstanding, Guru Har Krishan went on to disseminate the teachings of his predecessor, Guru Nanak, and served to direct his community with firm conviction and clarity. To continue reading in English you can Click here
ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਜਨਮ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ
ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1656 ਨੂੰ ਕੀਰਤ ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਪੋਥੀ ਸਾਹਿਬ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ) ਦੇ ਗਲਤ ਅਰਥ ਕੱਢਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੰਘਾਸਣ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਵੇਲੇ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪਜੀ ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੱਦੀਨਸ਼ੀਨ ਹੋਏ। ਆਪਜੀ ਕੋਲ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਉਹੀ ਚਮਕ ਸੀ ਜੈਸੀ ਆਪਜੀ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਕੋਲ ਸੀ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਪੱਖੋਂ ਬਿਮਾਰ ਅਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਲੋਕੀਂ ਆਪ ਕੋਲ ਇਲਾਜ ਲਈ ਆਇਆ ਕਰਦੇ। ਬਾਲਕ ਰੂਪੀ ਨੂਰ ਦੇ ਸੋਮੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤਪਦੇ ਹਿਰਦੇ ਠਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਕੋਮਲ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਗੁਵਾਈ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਇਤਨੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਰਲ ਅਰਥ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਕਿ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਉੱਪਰ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇਖਕੇ ਅਤੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਭੇਜੇ। ਆਪਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਆਪ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਵਿਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ
ਰਾਮ ਰਾਇ ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੰਘਾਸਣ ਤੋਂ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਦੇਖਣਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਬਾਲ ਉਮਰ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚਾਪਲੂਸ ਲੋਕ ਸਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਵਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਤਕਰਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਸਾਹਟ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਘੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਨੇ ਆਪ ਘਰ ਤੋਂ ਛੇਕਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਤਾਸ਼, ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਖੁਦ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਉਸਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦਾ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਸ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਤਲਬ ਹੱਲ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਮੇਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਦੂਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਘਰੇਲੂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਿਰਾਦਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਰਾਜਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਧਰਮੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪੂਰਨ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੀ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕਸ਼ਟ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਘਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘਾਸਣ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਸਰਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਵਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਬਿਨਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਾਫਿਲਾ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਬਿਅੰਤ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਤਨ-ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਦਾਤ ਲਈ।
ਇੱਕ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਜਿਸਨੂੰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੰਜੋਖਰਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਾ ਰਹੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਣ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਬੱਚਾ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਲਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪਉੜੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਗੂੰਗਾ ਜਲ ਵਾਹਕ ਛੱਜੂ ਨਾਮ ਦਾ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਸੇ ਪੰਡਤ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹੀ ਵਸਨੀਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਉਚਾਰਨ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਲਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਹੀ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਏ ਜੋ ਇਹ ਪੰਡਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਡਿਤ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਾ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਲੱਗਭਗ ਗੂੰਗੇ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਛੱਜੂ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਗੀਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਪੰਡਤ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬਾਲਕ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਖਿਮਾ ਮੰਗੀ।
ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬੰਗਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਣੀ ਚੁਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਰਾਣੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸਤੇ ਸਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਛੱਡਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ ਮਾਂ, ਮੇਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਸਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਬਲਪਨ, ਇੱਥੇ ਉਮਰ ਕੋਈ ਮਾਇਨੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਫਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਕੱਚੀ ਵੱਢਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਪਕਾ ਕੇ."
ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਉਚਾਰਿਆ 'ਬਾਬਾ ਬਕਾਲ਼ੇ'। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ''ਬਾਬਾ ਬਕਾਲ਼ੇ'' ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਜੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ 30 ਮਾਰਚ 1664 ਨੂੰ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ।
