Table of Contents
ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ "Guru Gobind Singh Ji History In Punjabi Language" ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਨਾ ਕੇਵਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ 'ਬੀਰ-ਰਸੀ' ਅਤੇ 'ਅਧਿਆਤਮਿਕ' ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ।
01
of 12
ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪਿਛੋਕੜ: ਹੇਮਕੁੰਟ ਤੋਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ 'ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ' ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ 'ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਗੁਰੂ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੇਮਕੁੰਟ ਪਰਬਤ 'ਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:
ਹੇਮ ਕੁੰਟ ਪਰਬਤ ਹੈ ਜਹਾਂ ॥ ਸਪਤ ਸ੍ਰਿੰਗ ਸੋਭਿਤ ਹੈ ਤਹਾਂ ॥...
ਤਹ ਹਮ ਅਧਿਕ ਤਪਸਿਆ ਸਾਧੀ ॥ ਮਹਾਕਾਲ ਕਾਲਕਾ ਅਰਾਧੀ ॥
ਇਸ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 'ਧਰਮ ਚਲਾਉਣ' ਅਤੇ 'ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ' ਕਰਨਾ ਸੀ। 'ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 22 ਦਸੰਬਰ 1666 (ਪੋਹ ਸੁਦੀ ਸਪਤਮੀ) ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਸਨ। 'ਜੀਵਨ ਸਾਖੀਆਂ' ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਪੀਰ ਭੀਖਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਖੀ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵੱਲ ਸਿਜਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਕੁੱਜੇ ਰੱਖੇ—ਇੱਕ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ। ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੋਵਾਂ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਰਹਿਬਰ ਹਨ।
ਦੇਹੁਰਾ ਮਸੀਤ ਸੋਈ ਪੂਜਾ ਔ ਨਿਵਾਜ ਓਈ, ਮਾਨਸ ਸਬੈ ਏਕ ਪੈ ਅਨੇਕ ਕੋ ਭ੍ਰਮਾਉ ਹੈ ॥
02
of 12
ਪਟਨਾ ਦੇ ਦਿਨ: ਬਾਲਕ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ
ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਏ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ 'ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ' ਦੇ ਨਾਉਂ ਨਾਲ਼ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਦੂਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਖੇਡਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਨਕਲੀ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਦੇ ਸਨ।
ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਸਾਖੀ ਰਾਣੀ ਮੈਣੀ ਜੀ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਸੰਤਾਨ ਸੀ। 'ਜੀਵਨ ਸਾਖੀਆਂ' ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਣੀ ਮੈਣੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਤਾ ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਹੈ।" ਰਾਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਬਾਲੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਪੂੜੀਆਂ ਛਕਾਈਆਂ। ਅੱਜ ਵੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 'ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲ ਲੀਲਾ ਮੈਣੀ ਸੰਗਤ' ਵਿੱਚ ਛੋਲੇ-ਪੂੜੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
03
of 12
ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਫਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। 'ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ' ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਵੇ?"। ਇਹ ਉਹ ਪਲ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਭੈਅ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ:
"ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭੁ ਤਾਕਾ ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ ॥"
ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1675 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮ ਸਿਰਜਣਾ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਾ ਝੁਕਾਵੇ।
04
of 12
ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ: ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਵਰਤਾਰੇ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ। 'ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਗੁਰੂ' ਵਿੱਚ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ 52 ਕਵੀ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਤੋੜਨੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ 'ਬੀਰ ਰਸ' ਭਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਇਆ। 'ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ' ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੁਦ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ—ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿੰਦੀ, ਬ੍ਰਜ, ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਵਤਾਰ' ਅਤੇ 'ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਭਰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ 'ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ' (1688) ਹੋਈ। ਇਹ ਜੰਗ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਰੀਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜੇ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ।
05
of 12
1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ: ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਇ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲਤਾੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਮਾਣ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਇਨਕਲਾਬ ਸੀ।
ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੀਸਾਂ ਦੀ ਮੰਗ
30 ਮਾਰਚ 1699 (1 ਵਿਸਾਖ, ਸੰਮਤ 1756) ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਸਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। 'ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਗੁਰੂ' ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਰਜਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, "ਇਹ ਭਗੌਤੀ ਅੱਜ ਸੀਸ ਮੰਗਦੀ ਹੈ! ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਿੱਖ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰ ਸਕੇ?"।
ਇਹ ਮੰਗ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਹ ਮੰਗ ਦੁਹਰਾਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਪੰਜ ਸੂਰਬੀਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੰਬੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ। ਇਹ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਸਨ:
- ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ (ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ, ਖੱਤਰੀ)
- ਭਾਈ ਧਰਮ ਦਾਸ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ/ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ, ਜੱਟ)
- ਭਾਈ ਮੁਹਕਮ ਚੰਦ (ਦਵਾਰਕਾ ਤੋਂ, ਛੀਬਾ)
- ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ (ਬਿਦਰ ਤੋਂ, ਨਾਈ)
- ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ (ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਤੋਂ, ਝੀਵਰ)।
ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਦੀ ਤਿਆਰੀ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਸਰਬਲੋਹ ਦੇ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚ ਜਮਨਾ (ਸਤਲੁਜ) ਦਾ ਜਲ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ (ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਸਵੱਈਏ, ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ) ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਤਾ ਜੀ (ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਜਾਂ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ) ਨੇ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚ ਪਤਾਸੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵਾਲੇ ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ 'ਬੀਰ ਰਸ' ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 'ਮਿਠਾਸ' ਅਤੇ 'ਪ੍ਰੇਮ' ਦਾ ਗੁਣ ਵੀ ਰਵੇ।
'ਸਿੰਘ' ਅਤੇ 'ਕੌਰ' ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਗੋਤਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ 'ਸਿੰਘ' ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਇੱਕ ਨਵੀਂ 'ਜਾਤ' ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ ਬੈਠ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਹ ਅਦੁੱਤੀ ਘਟਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਚੇਲੇ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਦੂਜੇ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ:
ਵਾਹ ਵਾਹ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ ॥
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਵੀ 'ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ' ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ 'ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ' ਰੱਖ ਲਿਆ।
ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਲਈ ਪੰਜ ਕਕਾਰ (ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਛਹਿਰਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਨ) ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਾਰ ਬੱਜਰ ਕੁਰਹਿਤਾਂ (ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ, ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸੰਗ, ਕੁੱਠਾ ਮਾਸ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ) ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ 'ਸਵਾ ਲੱਖ', 'ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ' ਅਤੇ 'ਫ਼ਤਹਿ' ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ—"ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ"।
ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
'ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦੇਣ' ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ "ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ" ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚੀ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ:
ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਰੂਪ ਹੈ ਖਾਸ ॥ ਖਾਲਸੇ ਮਹਿ ਹਉ ਕਰੋ ਨਿਵਾਸ ॥
1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ 'ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ' ਬਣ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਕੋਹੜ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ
ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਵੀਂ ਜਾਨ ਪਾਈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ 'ਸਵਾ ਲੱਖ' ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ 'ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ' ਕਹਿਣਾ ਉਸ ਅਟੱਲ ਹੌਂਸਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਸੀ।
06
of 12
ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਅਟੱਲ ਸੰਘਰਸ਼: ਚਮਕੌਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਗਏ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। 'ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਅਨੁਸਾਰ,
"ਹੁਣ ਏਧਰੋਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਖਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਜਿੰਦ ਗੋਤਾ ਖਾ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਓਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਹੈਨ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨਾਂ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ, ਪਰ ਮਝੈਲ ਤੇ ਬੈਰਾੜ ਤਾਂ ਅਜੇਹੇ ਸਿਰ ਤੋੜ ਲੜਾਕੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਇੱਕ ਦਸ ਦਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਭੀ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ। ਜੇ ਓਹ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਬਿਗੜ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।
ਏਹੋ ਜੇਹੀਆਂ ਅਨੰਤ ਦਲੀਲਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਓੜਕ ਔਰੰਗੇ ਨੇ {ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਤੇ ਔਰੰਗੇ ਦਾ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਫੁਰਮਾਨ} ਓਸ ਅਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਸੀ, ਏਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾਜ਼ਮ ਸਰਹੰਦ ਬਜ਼ੀਦ ਖਾਂ ਤੇ ਨਾਜ਼ਮ ਲਾਹੌਰ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਂ ਔਰ ਸੂਬਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਖਾਂ ਅਪਨੇ ਅਪਨੇ ਤਾਬੇਦਾਰਾਂ ਤਮਾਮ ਰਈਸਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਕਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਲੁੱਟ ਪੁੱਟ ਕੇ ਉਜਾੜ ਦੇਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਭੇਜ ਛੱਡਣ।
ਏਸੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦ ਦਰਬਾਰ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਤਮਾਮ ਸ਼ਾਹੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਏਸ ਹੁਕਮ ਦੀ ਧੁੰਮ ਪੈ ਗਈ। ਸੂਬਿਆਂ ਨੇ ਅਪਨੇ ਅਪਨੇ ਤਾਬੇਦਾਰ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਰਈਸ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਬੁਲਾ ਲੀਤੇ। ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ, ਖ੍ਵਾਜਾ ਖਿਜਰ ਖਾਂ, ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਵਾਲੇ ਨਜੀਬ ਖਾਂ ਰਹਿਮਤ ਖਾਂ, ਨਵਾਬ ਜਲੰਧਰੀ ਹਿੰਮਤ ਖਾਂ, ਉਸਮਾਨ ਖਾਂ, ਕਸੂਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ, ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਚੌਧਰੀ, ਸਭਾ ਚੰਦ ਫਗਵਾੜੀਆ, ਫਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਕੁੰਜ ਪੁਰੀਆ, ਜਾਨੀ ਮਾਨੀ ਖਾਂ ਮੋਰੰਡੇ ਦੇ, ਯਾਦਤ ਅਲੀ ਖਾਂ ਸਢੌਰੇ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਮਸ਼ ਖਾਂ ਬਿਜਵਾੜੇ ਦਾ; ਏਸੇ ਭਾਂਤ ਸਰਸਾ, ਰਾਣੀਆ, ਫਤਿਆਬਾਦ, ਬੋਹਿਆ, ਬੁਲਾਢਾ, ਆਂਡਰੂ, ਅਲਵਾਰਾ, ਸਮਾਣਾ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਕਮਾਲੀਆ, ਚੱਠੇ, ਮੌਜ, ਗੱਖੜ ਆਦਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਈਸ ਅਰ ਕਹਿਲੂਰੀ, ਹੰਡੂਰੀ ਕਟੋਚ, ਜਸਵਾਲ, ਗੁਲੇਰ ਚੰਬਾ, ਸੁਕੇਤ, ਮੰਡੀ, ਕੁੱਲੂ ਹਰੀਪੁਰ, ਨੂਰਪੁਰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਕੈਂਥਲ, ਦੜੌਲ, ਚੰਦੇਲ, ਡਢਵਾਲ, ਕਰੋਲ, ਅਰਕੀ, ਭੱਜੀ ਆਦਿਕ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਅਰ ਮਾਲਗੁਜ਼ਾਰ ਚੌਧਰੀ ਸਭ ਸੂਯਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਅਪਣੇ ਪ੍ਰਗਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛੇੜਾਂ ਤੇ ਫੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਗਿਰਦੇ ਦਸ ਕੋਹ ਤੱਕ ਆ ਉੱਤਰੇ।
ਏਧਰ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਭੀ ਬੇਅੰਤ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰਚ, ਹੱਥਯਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲੈਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਪਾਸ ਆ ਪੁੱਜੇ। ਤੁਰਕੀ ਲਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਨਗਾਰੇ ਤੇ ਮਾਰੂ ਵਾਜੇ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਪੋਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖ੍ਯਾ ਹੈ ਕਿ ਏਸੇ ਵੇਲੇ ਬਾਹਰ ਤੁਰਕਾਨੀ ਦਸ ਲੱਖ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੀ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਸਭੋ ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਓਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਏਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਏਸ ਸੰਸਾਰ ਅਸਾਰ ਪੁਰ ਹਮੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਯਥਾ :
ਨਹ ਬਾਰਿਕ ਨਹ ਜੋਬਨੈ ਨਹ ਬਿਰਧੀ ਕਛੁ ਬੰਧੁ ॥
ਓਹ ਬੇਰਾ ਨਹ ਬੂਝੀਐ ਜਉ ਆਇ ਪਰੈ ਜਮ ਫੰਧੁ ॥
(ਗਉੜੀ, ਮਃ ੫ - ੨੫੪)"
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਿਲੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਕਿਲਾ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।
ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੜ ਗਿਆ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਦਸ ਲੱਖ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। 'ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਆਪ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਉਧਰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਉਹ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।
07
of 12
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ: ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ
ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ' (ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਲਈ ਲਾਹਣਤਾਂ ਪਾਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:
"ਚੂੰ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਾ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ ॥ ਹਲਾਲ ਅਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ ॥"
(ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਹੀਲੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ।)
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 'ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ' (ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ) ਦੀਨੇ ਕਾਂਗੜ ਵਿਖੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ)
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਟਕਪੂਰੇ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ 40 ਸਿੱਖ, ਜੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 'ਬੇਦਾਵਾ' ਲਿਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ, ਵਾਪਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਏ।
ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ 40 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਖ ਕੇ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ' ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ।
ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ) ਵਿਖੇ ਠਹਿਰਾਅ
ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕਲ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ 9 ਮਹੀਨੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ:
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੀੜ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਕਰਕੇ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਦਦ
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ (ਫਰਵਰੀ 1707) ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਖਤ ਲਈ ਲੜਾਈ ਛਿੜ ਗਈ। ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ (ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ) ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਾਜੋ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿਖੇ ਮਿਲੇ।
08
of 12
ਨਾਂਦੇੜ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਮਿਲਾਪ
ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਏ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1708 ਦੇ ਕਰੀਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਾਂਦੇੜ (ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ) ਪਹੁੰਚੇ।
'ਜੀਵਨ ਸਾਖੀਆਂ' ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧੂ ਜਾਨਕੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਦੂਈ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ-ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਜੀਆਂ ਉਲਟਾ ਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆ
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸਦੀ ਸਜੀ ਹੋਈ ਪਲੰਘ (ਬਿਸਤਰੇ) ਉੱਤੇ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ। ਜਦੋਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਗਏ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਂਤਰਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਲੰਘ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਸਕੇ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਤਾਪ ਅੱਗੇ ਉਸਦਾ ਹਰ ਵਾਰ ਖਾਲੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਲੰਘ ਟੱਸ ਤੋਂ ਮੱਸ ਨਾ ਹੋਇਆ।
ਜਦੋਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਨਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?"। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ"। ਇਸ 'ਤੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਮੈਂ ਆਪ ਦਾ ਬੰਦਾ ਹਾਂ"।
'ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ' ਪੁਸਤਕ ਹਾਈਲਾਈਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ "ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਯੁਗ ਪੁਰਸ਼" ਹੈ, ਜੋ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ ਗੁਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ 'ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ' ਰੱਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ 'ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਰਵਾਨਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੱਥੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਤੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਚੁਣਵੇਂ ਸਿੱਖ (ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਰਣ ਸਿੰਘ) ਉਸਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਾਲ ਭੇਜੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਤੀ-ਸਤੀ ਰਹੇ, ਨਿਮਰ ਰਵੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾ ਅਖਵਾਏ, ਸਗੋਂ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇ।
ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ 'ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ' ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਰੀਰਕ ਚੋਲਾ ਤਿਆਗਦਿਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 'ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਜੀ ਦੇ ਲੜ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਰਾਹ ਦਸੇਰੇ ਬਣੇ।
09
of 12
2 ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ
'ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ' ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਥੇ ਦੋ ਪਠਾਣਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗੁਲ ਖ਼ਾਨ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਮਸ਼ੈਦ ਖ਼ਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਅਤਾ ਉੱਲ੍ਹਾ ਖਾਨ ਸਨ, ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। । ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਸੋਧਾ ਲਾਇਆ, ਪਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਡੂੰਘਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਮਾਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ, ਤਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਟਾਂਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ।
10
of 12
ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਐਲਾਨ
ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਵਿੱਚ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰਕ ਚੋਲਾ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮੂਹ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। 'ਜੀਵਨ ਸਾਖੀਆਂ' ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ (ਸਰੀਰਕ) ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ:
ਸਭ ਸਿੱਖਨ ਕੋ ਹੁਕਮ ਹੈ ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ ॥
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤੋਂ 'ਸ਼ਬਦ' ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 'ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਜੀ ਦੇ ਲੜ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਰਾਹ ਦਸੇਰੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੱਦੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਉਸੇ ਜੋਤ ਨੂੰ 'ਸ਼ਬਦ' ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੋਮਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਦਮ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉੱਚੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੂਹ ਹਨ।
11
of 12
ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣਾ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਸਰੀਰਕ ਚੋਲਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਖ਼ਤ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਜੋ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦੇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਦਾ 'ਸ਼ਬਦ' ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
12
of 12
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦਾ ਪੰਜਾਬ
ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਲਿੱਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਗੇ ਪਰ ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮੈਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:
- ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ – ਲੇਖਕ: ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਹਨ
- ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ – ਲੇਖਕ: ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜਸਪਾਲ (ਰਿਟਾਇਰਡ)
- ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦੇਣ – ਇਸ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਰਸਿਮਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਹਨ
- ਜੀਵਨ ਸਾਖੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ – ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਮ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ
- ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ – ਲੇਖਕ: ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ
- ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਗੁਰੂ - ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ – ਲੇਖਕ: ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ 'ਸੀਤਲ'
- ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ – ਇਸ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਲੇਖਕ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਨ
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ "Guru Gobind Singh Ji History In Punjabi Language" ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਠਨ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। 'ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਗੁਰੂ' ਪੁਸਤਕ ਹਾਈਲਾਈਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸ਼ਕਤੀ' ਅਤੇ 'ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ' ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ 'ਸੰਤ' ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ 'ਸਿਪਾਹੀ' ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਜਿਆ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ 'ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ' ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਸ਼ਾਲ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ।
